ในพุทธศตวรรษที่ 20-21 กาแลบือซาร์เป็นท่าเรือแห่งหนึ่งที่ใช้ติดต่อค้าขายกับโกตามหลิฆัย  โดยใช้ลำน้ำสาขาของแม่น้ำปัตตานีไหลผ่านหมู่บ้านทีเยระยา  ท่าเรือเมาะโมะ  ท่าเรือกาแลบือซาร์   หมู่บ้านดี  หมู่บ้านปาเระ  ออกสู่อ่าวปัตตานีที่ ปากน้ำกอรอลอ  ท่าเรือกาแลบือซาร์จึงเหมาะสมที่จะเป็นเมืองท่าขนถ่ายสินค้าระหว่างชุมชนภายในและชุมชนภายนอกโดยสะดวก  อีกทั้งยังตั้งอยู่ใกล้กับแหล่งเตาเผาบ้านดี ซึ่งเอื้อต่อการลำเลียงเรื่องปั้นดินเผาออกสู่ตลาดได้โดยง่าย   

         เวน  เอ  บูกัส  (  Wayne  A.  Bougas  )  ได้กล่าวถึงหมู่บ้านชาวจีน  ( KOTA  CINA  หรือ Chainese  Center  )ว่าอยู่ห่างจากคลองปรีฆี  หรือ กาแลบือซาร์ ประมาณ 1.5 กิโลเมตร ตลาดจีนก็อยู่ในบริเวณใกล้กัน  ชาวจีนมีบทบาทเป็นพ่อค้าคนกลางในการซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้าและผลิตสินค้าประเภทเครื่องปั้นดินเผา กระเบื้องดินเผา เพื่อขายให้ชุมชนใกล้เคียง เวน เอ บูกัส ( Wayne A. Bougas ) ยังได้กล่าวถึงหมู่บ้านเป็งกาลังบือซาร์ ( Pangkalang Besar ) หมายถึงหมู่บ้านกาแลบือซาร์ 2 แห่งคือ ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้เป็นหมู่บ้านกาแลบือซาร์ใหม่ ( หรือหมู่บ้านกาแลบือซาร์ในปัจจุบัน ) และทางทิศตะวันตกเฉียงใต้เป็นหมู่บ้านกาแลบือซาร์เก่า 
        หมู่บ้านกาแลบือซาร์เก่า เกิดขึ้นจากภายหลังจากร่องน้ำบริเวณกาแลบือซาร์ตื้นเขิน จนเรือใหญ่ไม่สามารถเดินทางเข้ามาได้  ชาวบ้านจึงอพยพไปตั้งหมู่บ้านอีกแห่งหนึ่ง คือหมู่บ้านกาแลบือซาร์ใหม่ มีเพียงชาวมลายูมุสลิมเท่านั้นที่ย้ายเข้ามาอาศัยในหมู่บ้านใหม่นี้  ส่วนชาวจีนนั้นอพยพไปอยู่บริเวณบ้านกรือเซะและบริเวณใกล้เคียงที่ติดต่อค้าขายสะดวกกว่า 
        หมู่บ้านที่เป็นเมืองท่าขาย คือ หมู่บ้านทีเยระยา (แปลว่า เสากระโดงเรือ) ตั้งอยู่ ตำบลกะมิยอ ลึกเข้าไปจากท่าเรือกาแลบือซาร์ ในอดีตมีเรือสินค้าเข้ามาค้าขาย แล้วเกิดอุบัติเหตุจึงต้องทอดสมอเพื่อซ้อมเรือ  เมื่อลำน้ำตื้นเขิน จึงไม่สามารถนำเรือกลับไปได้ปล่อยให้เรือล้มเหลือแต่กระโดงเรือจมอยู่ในลำน้ำใกล้หมู่บ้านทีเยระยา 
        การที่กาแลบือซาร์เป็นท่าเรือที่อยู่ลึกเข้าไปในแผนดิน  บทบาทของกาแลบือซาร์เปรียบเสมือนศูนย์กลางในการซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้าระหว่างพ่อค้าที่นำสินค้าจากภายนอกเข้าไปขายแก่ชาวบ้านในชุมชนนั้น  หรือชุมชนที่อยู่ลึกเข้าไป  สินค้าที่ส่งออกจากท่าเรือกาแลบือซาร์ ได้แก่ ของป่าชนิดต่างๆ สัตว์ป่า  ไม้  เสบียงอาหาร ภาชนะดินเผา  และเครื่องปั้นดินเผา  เป็นต้น  ส่วนสินค้านำเข้าได้แก่ ผ้าชนิดต่างๆจากจีนและปัตตาเวียเป็นส่วนใหญ่  เครื่องถ้วยจีน  เครื่องถ้วยยุโรป  และเครื่องทองเหลือง เป็นต้น 
        อย่างไรก็ตาม กาแลบือซาร์ก็เหมือนกับเมืองท่าอื่นๆ ทางชายฝั่งตะวันออกที่พบกับความรุ่งโรจน์สูงสุด แล้วเริ่มเสื่อมถอยลงด้วยเหตุผลของสภาพภูมิศาสตร์  ซึ่งเกิดจากการตื้นเขินของลำน้ำ ทำให้ไม่เหมาะต่อการเป็นศูนย์กลางการค้าอีกต่อไป ดังนั้น เมื่อกาแลบือซาร์เริ่มเสื่อมลงศูนย์กลางการค้าขายได้ย้ายออกมายังเมืองกรือเซะ  ซึ่งอยู่ติดกับชายฝั่งทะเล สามารถรองรับเรือสินค้าขนาดใหญ่จากต่างประเทศที่แวะมาค้าขายได้มากกว่า  กาแลบือซาร์ค่อยๆลดความสำคัญลงกลายเป็นเพียงท่าเรือเล็กๆ  ในปัจจุบันบริเวณที่เคยเป็นท่าเรือได้กลายเป็นทุ่งนาขนาดใหญ่

ข้อมูลจาก : BungarayaNews